W Krzywej Wieży urządzano więzienie, kuźnię i mieszkania. Podczas przebudowy wyrównano nawet stropy, choć ceglana baszta zachowała swoją pochyloną sylwetkę. Budynek, który stracił pion, przez stulecia znajdował kolejnych użytkowników. Wyjaśnienia jego przechyłu trzeba szukać pod fundamentami — w gruncie, na którym stanął.
W opisach toruńskiego zabytku powraca liczba 146 centymetrów. Tyle ma wynosić jego odchylenie od pionu przy wysokości około 15 metrów. Baszta pochyla się ku północy, w stronę miasta. Według Polskiej Organizacji Turystycznej wieża mogła zacząć się pochylać już niedługo po jej wzniesieniu.
To jednak nie znaczy, że jedna strona fundamentu zapadła się o niemal półtora metra. Wychylenie mierzone na wysokości i obniżenie podstawy opisują różne rzeczy. Przy jednakowym kącie przechyłu wyższa bryła będzie mocniej wychylona na szczycie. Jej górna część znajdzie się dalej od pionowej linii wyprowadzonej z podstawy. Właśnie dlatego skutki zmiany podparcia tak wyraźnie widać na wieży.
Fundament potrzebuje oparcia
Ciężki ceglany mur przekazuje obciążenie na fundament, a ten na grunt. Podłoże nie jest doskonale sztywne: pod naciskiem może się odkształcać. Kiedy prowadzi to do obniżenia fundamentu, mówimy o osiadaniu.
Dla budynku znaczenie ma nie tylko skala tego ruchu. Równie istotne jest to, czy wszystkie części podstawy obniżają się podobnie. Równomierne osiadanie samo w sobie nie musi pochylić ścian. Gdy jednak jedna strona ustępuje bardziej niż druga, bryła może stracić pion. Możliwe są także odkształcenia i pęknięcia; reakcja zależy od konstrukcji oraz przebiegu przemieszczeń.
Nierównomierne osiadanie nie wymaga przy tym gwałtownego zdarzenia. Część odkształceń gruntu pojawia się wraz z obciążeniem, inne rozwijają się z upływem czasu. Podłoże może różnić się właściwościami nawet pod jednym budynkiem. Znaczenie ma również sposób rozłożenia ciężaru.
Tak wygląda ogólny mechanizm, który pomaga zrozumieć przechył toruńskiej baszty. Same zasady mechaniki gruntu nie wystarczają jednak do dokładnego odtworzenia tego, co wydarzyło się pod jej fundamentami. Tu potrzebne byłyby wyniki badań konkretnego miejsca.
Piasek czy glina? Opisy nie są zgodne
Urząd Miasta Torunia tłumaczy pochylenie prawdopodobnym osunięciem piaszczystego podłoża. Ośrodek Informacji Turystycznej wskazuje natomiast na przesunięcie gruntu gliniastego. Oba opisy kierują uwagę pod fundamenty, lecz podają różne szczegóły.
Przechył wiązany jest więc z zachowaniem podłoża, ale przywołane opisy nie rozstrzygają szczegółów. Nie ma podstaw, by z tych dwóch krótkich wyjaśnień układać dokładną historię warstw piasku i gliny ani przypisywać budowniczym konkretnego błędu. Opis turystyczny nie zastępuje rozpoznania geotechnicznego.
Sama nazwa gruntu także nie wyjaśnia wszystkiego. Przy ocenie podłoża liczą się jego właściwości, stan i warunki obciążenia. Dwie budowle posadowione na gruncie określanym potocznie tym samym słowem mogą zachowywać się odmiennie. W przypadku toruńskiej wieży szczegółowe rozstrzygnięcie wymagałoby dokumentacji wykraczającej poza informacje zamieszczone w przywołanych opisach.
Najpierw obrona, później więzienie
Krzywą Wieżę łatwo traktować jak samodzielny zabytek. Powstała jednak jako część większego założenia: miejskich fortyfikacji. Urząd Miasta datuje jej budowę na XIV wiek.
Od strony miasta pozostawała otwarta. Miała tylko trzy ściany, co ułatwiało dostarczanie amunicji obrońcom na górnych kondygnacjach. Dzisiejszy wygląd zamkniętego budynku jest rezultatem późniejszych zmian. Nie wszystkie rozwiązania, które można w nim zobaczyć, należą więc do tej samej epoki.
W XVIII wieku w baszcie urządzono więzienie dla kobiet. Później służyła jako kuźnia, a w swojej historii mieściła także mieszkania, biura i lokal gastronomiczny. Zmieniały się potrzeby miasta, wraz z nimi przeznaczenie wnętrza.
Przebudowa objęła także wyrównanie stropów, co odnotowuje Ośrodek Informacji Turystycznej. Pochylenie zewnętrznych ścian i poziom podłóg nie muszą sobie odpowiadać. Adaptacja wnętrza nie musiała oznaczać wyprostowania całej wieży. Kolejni użytkownicy dostosowywali pomieszczenia do swoich potrzeb w budowli, która zachowywała charakterystyczny przechył.
Czy wieża nadal się pochyla?
Z jej sylwetki można odczytać, że doszło do przemieszczenia. Ustalenie, czy proces trwa, wymaga już porównania pomiarów z różnych terminów. Podawana w przewodnikowych opisach wielkość wychylenia nie jest informacją o tempie zmian.
Historic England, instytucja zajmująca się ochroną zabytków w Anglii, rozróżnia przemieszczenia historyczne, sezonowe i nadal postępujące. Pierwsze pozostawiają trwały ślad, choć ruch mógł już ustać. Drugie wiążą się z okresowo zmieniającymi się warunkami. Trzecie wymagają ustalenia, jak rozwija się deformacja i co oznacza dla budynku.
Dlatego w ocenie starej konstrukcji liczą się również stan murów, stropów, dachu oraz ich wzajemne połączenia. O stanie budynku nie rozstrzyga sam kąt pochylenia ścian. To ogólne zasady oceny zabytków, a nie współczesna ekspertyza Krzywej Wieży. Na podstawie jej wyglądu nie można rozstrzygnąć, czy odchylenie narasta, ani wydawać zapewnień o aktualnym stanie technicznym.
Legenda znalazła własne wyjaśnienie
Toruńska opowieść o wieży odwołuje się do winy i pokuty. Według legendy krzyżak, który złamał zakonne śluby, miał wznieść pochyloną budowlę jako znak swojego przewinienia. Z tą historią łączy się próba utrzymania równowagi przy ścianie, mająca rzekomo ujawniać uczciwość uczestnika.
Legenda należy do miejskiego folkloru. Dzieje przebudów pokazują za to bardzo praktyczny stosunek do osobliwej baszty: zmieniano jej funkcje, urządzano pomieszczenia, wyrównywano stropy. Pochyła wieża była przez długi czas po prostu budynkiem, z którego chciano nadal korzystać. Dziś to właśnie przechył sprawia, że trudno przejść obok niej obojętnie.
Autor: Łukasz Augustyński
Źródła:
- Urząd Miasta Torunia, „Krzywa Wieża”.
- Ośrodek Informacji Turystycznej w Toruniu, „Krzywa Wieża”, Visit Toruń.
- Polska Organizacja Turystyczna, „Leaning Tower”.
- U.S. Army Corps of Engineers, „Settlement Analysis”, Engineer Manual EM 1110-1-1904, 1990, rozdziały 1–2.
- Historic England, „Structural Movement”.