Są budowlami przemysłowymi, choć z dzisiejszym przemysłem niewiele kojarzą się na pierwszy rzut oka. Nie mają stalowych hal, przeszklonych fasad ani żelbetowych podpór dominujących w krajobrazie. W Ciechocinku zasadniczą rolę odgrywają drewno, tarnina, solanka, powietrze i grawitacja. Właśnie z tych elementów ponad dwa stulecia temu zaczęto tworzyć instalację, która do dziś pozostaje jednym z najbardziej niezwykłych przykładów dawnej inżynierii w Polsce.
Ciechocińskie tężnie oglądane z bliska robią wrażenie przede wszystkim skalą. Dopiero stojąc przy jednej ze ścian, można zobaczyć, jak rozbudowana jest drewniana konstrukcja i jak wiele elementów musi ze sobą współpracować. To nie dekoracyjna rekonstrukcja dawnej technologii. Tężnie nadal są częścią historycznego ciągu technologicznego związanego z produkcją soli.[1]
Konstrukcja podporządkowana jednemu zadaniu
Zasada działania jest pozornie prosta: solankę trzeba zagęścić, zanim trafi do kolejnego etapu produkcji. Zamiast jednak od początku wykorzystywać znaczne ilości energii do odparowywania wody, konstruktorzy stworzyli system pozwalający wykorzystać naturalne warunki.
Solanka trafia na górę tężni, gdzie jest rozprowadzana za pomocą systemu korytek. Następnie spływa po gęsto ułożonych wiązkach tarniny. Ogromna powierzchnia drobnych gałązek sprawia, że ciecz rozdziela się na cienkie strugi i krople. Kontakt z przepływającym powietrzem sprzyja odparowywaniu części wody, dzięki czemu wzrasta stężenie soli w solance.[2]
Tak przygotowany surowiec może zostać skierowany dalej. W ciechocińskiej warzelni zagęszczona solanka jest ogrzewana w płaskich, otwartych naczyniach zwanych panwiami. Podczas warzenia wytrącają się kryształy soli.[3]
Patrząc na tężnię od strony parkowej alejki, łatwo więc przeoczyć najważniejsze: ta olbrzymia drewniana ściana jest przede wszystkim urządzeniem technologicznym.
Drewno tworzy szkielet tężni
Najbardziej charakterystycznym elementem budowli jest drewniana konstrukcja. Narodowy Instytut Dziedzictwa opisuje jej podstawowy układ jako rząd konstrukcyjnych „kozłów” ustawionych nad zbiornikiem stężonej solanki. W tężniach nr 1 i 2 konstrukcja opiera się na palach zagłębionych w gruncie, natomiast tężnia nr 3 została posadowiona na kamienno-ceglanej podmurówce.[2]
Według materiałów Uzdrowiska Ciechocinek przy budowie zespołu wykorzystano blisko 7000 dębowych pali, a na nich oparto świerkowo-sosnową konstrukcję wypełnioną tarniną.[1]
To właśnie zestawienie tych materiałów tworzy charakterystyczną sylwetkę tężni. Na dębowych palach oparto rozległy świerkowo-sosnowy szkielet, którego wnętrze wypełniono ogromną ilością gałęzi tarniny.
Z pewnej odległości tworzą one niemal jednolitą, ciemną ścianę. Dopiero z bliska widać, że powierzchnia składa się z niezliczonych drobnych gałązek, po których może rozlewać się solanka.
Inżynierowie wykorzystali również wiatr
Znaczenie ma nawet miejsce, w którym wzniesiono tężnie. Powstały na piaszczystym wyniesieniu, co pomagało chronić teren przed wylewami Wisły. Ich długie osie rozmieszczono poprzecznie do dominujących kierunków wiatrów.[2]
Nie chodziło więc wyłącznie o znalezienie odpowiednio dużego terenu. Układ całego zespołu został podporządkowany jego funkcji.
W samym procesie odparowywania części wody wykorzystano naturalny przepływ powietrza i ogromną powierzchnię, na której solanka rozprowadzana jest po tarninie. Zależność od warunków atmosferycznych była wpisana w zasadę działania obiektu.
Dzisiaj powiedzielibyśmy, że konstrukcja wykorzystuje lokalne warunki środowiskowe. Dwa stulecia temu była to przede wszystkim dobrze przemyślana inżynieria, w której wielkość budowli, jej ustawienie i zastosowane materiały podporządkowano konkretnemu procesowi.
Ponad 1,7 kilometra drewnianej instalacji
Prace przy ciechocińskim zakładzie warzelnianym rozpoczęto w 1824 roku. Projektowanie i nadzór nad realizacją powierzono inżynierowi górniczemu Jacobowi, czyli Jakubowi Graffowi. Dwie pierwsze tężnie powstały w pierwszej połowie XIX wieku, natomiast trzecią dobudowano w 1859 roku.[2]
Dziś trzy konstrukcje mają łącznie ponad 1,7 kilometra długości, a ich wysokość sięga około 16 metrów.[1] Same liczby nie oddają jednak skali zespołu tak dobrze jak spacer wzdłuż jednej z tężni.
Rytm ukośnych podpór powtarza się dziesiątki razy, drewniana ściana ciągnie się daleko przed obserwatorem, a w jej wnętrzu znajduje się ogromna powierzchnia tarniny. Złożoność całości powstaje z powtarzania stosunkowo prostych elementów.
To właśnie jeden z najbardziej interesujących aspektów tej konstrukcji: monumentalność osiągnięto nie przez jeden spektakularny element, ale przez konsekwentne zwielokrotnienie rozwiązania, które miało przede wszystkim dobrze spełniać swoją funkcję.
Zabytek, który nadal pracuje
Wyjątkowość ciechocińskich tężni nie sprowadza się do ich wieku czy rozmiarów. Nadal można obserwować proces, dla którego zostały zaprojektowane. Solanka płynie korytkami, spływa po tarninie i ulega stopniowemu zagęszczaniu, a później jest wykorzystywana w dalszym ciągu technologicznym produkcji soli.
Ta ciągłość funkcji ma ogromne znaczenie dla wartości całego zespołu. W 2017 roku „Ciechocinek – zespół tężni i warzelni soli wraz z parkami Tężniowym i Zdrojowym” został uznany za Pomnik Historii. W rozporządzeniu Prezydenta RP podkreślono jego wartości historyczne, naukowe i krajobrazowe, a także autentyczność oraz funkcjonalną integralność. Zwrócono również uwagę na kontynuowanie działalności z zastosowaniem historycznych metod i urządzeń.[4]
I właśnie to najlepiej pokazuje, czym są dzisiaj ciechocińskie tężnie. Z jednej strony pozostają zabytkiem XIX-wiecznej myśli technicznej. Z drugiej – nadal można zobaczyć w nich konstrukcję wykonującą zadanie, dla którego została zbudowana.
W czasach, gdy monumentalne obiekty inżynierskie kojarzymy przede wszystkim ze stalą, betonem i szkłem, Ciechocinek przypomina o zupełnie innym sposobie budowania. Drewno, tarnina, odpowiednie ustawienie konstrukcji i wykorzystanie naturalnego ruchu powietrza wystarczyły, aby powstała instalacja o długości liczonej w kilometrach.
To właśnie dlatego tężnie warto oglądać nie tylko jako symbol uzdrowiska. Są także imponującym przykładem tego, jak funkcja, materiał i warunki naturalne mogą zostać połączone w jedną, niezwykle trwałą konstrukcję.
Przypisy
[1] Uzdrowisko Ciechocinek S.A., materiały dotyczące obszaru tężniowego i Szlaku Solankowego – informacje o wymiarach zespołu, jego konstrukcji, materiałach oraz funkcji tężni.
[2] Narodowy Instytut Dziedzictwa, Zabytek.pl, „Ciechocinek – zespół tężni i warzelni soli wraz z parkami Tężniowym i Zdrojowym” – historia obiektów, rozwiązania konstrukcyjne, sposób posadowienia, tarnina, system rozprowadzania solanki oraz usytuowanie tężni.
[3] Uzdrowisko Ciechocinek S.A., materiały dotyczące Muzeum Warzelni Soli i Lecznictwa Uzdrowiskowego – opis dalszego etapu produkcji soli z solanki zagęszczanej w tężniach.
[4] Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 r. w sprawie uznania za pomnik historii „Ciechocinek – zespół tężni i warzelni soli wraz z parkami Tężniowym i Zdrojowym”, Dz.U. 2017 poz. 2276.