Jeszcze kilkanaście–kilkadziesiąt lat temu płyty azbestowo-cementowe były jednym z najpopularniejszych materiałów na dachy i elewacje. Dziś wiemy już, że włókna azbestu są rakotwórcze, a jego obecność w budynku to nie tylko problem techniczny, ale też prawny. Właściciel nieruchomości ma konkretne obowiązki: musi wiedzieć, gdzie w jego budynku jest azbest, w jakim stanie, co i do kogo zgłosić oraz jak zorganizować bezpieczne usunięcie.
Poniżej w pigułce najważniejsze zasady – w formie praktycznego przewodnika dla właścicieli domów, wspólnot i firm.
Czym jest azbest i kiedy jest groźny?
Azbest to grupa minerałów o włóknistej strukturze. W wielu budynkach występuje w postaci tzw. twardych wyrobów: płyt dachowych (eternit), płyt elewacyjnych, rur azbestowo-cementowych. Sam „uwięziony” w takim materiale nie jest jeszcze największym problemem. Groźnie robi się dopiero wtedy, gdy płyty pękają, kruszą się, są wiercone, cięte lub nieprawidłowo demontowane – wtedy do powietrza dostają się mikroskopijne włókna, które mogą powodować ciężkie choroby płuc i nowotwory.
W Polsce obowiązuje dziś zakaz produkcji i stosowania wyrobów zawierających azbest. Dopuszczono jednak czasowe użytkowanie istniejących pokryć i elementów, o ile są w dobrym stanie i nie stwarzają zagrożenia. Docelowo kraj ma zostać oczyszczony z azbestu, a właściciele budynków mają w tym procesie swoją rolę.
Podstawowe obowiązki właściciela
Jeżeli w Twoim budynku są wyroby zawierające azbest (np. dach z eternitu), jako właściciel, zarządca lub użytkownik wieczysty masz trzy podstawowe obowiązki:
- Inwentaryzacja – trzeba ustalić, gdzie i ile azbestu znajduje się na terenie nieruchomości (tzw. spis z natury).
- Ocena stanu technicznego – należy okresowo oceniać, w jakim stanie są wyroby z azbestem i czy mogą być dalej bezpiecznie użytkowane.
- Zgłaszanie informacji do urzędu – co roku trzeba aktualizować dane o azbeście w urzędzie gminy lub u marszałka województwa.
Dodatkowo, gdy dojdzie do usunięcia azbestu, pojawiają się obowiązki związane z robotami budowlanymi i zagospodarowaniem odpadów niebezpiecznych.
Inwentaryzacja i coroczne zgłoszenia
Wynik inwentaryzacji i oceny stanu ujmuje się na urzędowym formularzu „Informacja o wyrobach zawierających azbest”.
Kto i gdzie składa ten dokument?
- Osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej – składają informację do wójta, burmistrza lub prezydenta miasta (czyli w swoim urzędzie gminy/miasta).
- Przedsiębiorcy, wspólnoty, spółdzielnie i inne jednostki organizacyjne – przesyłają ją do marszałka województwa.
W praktyce większość gmin przypomina co roku, że informację za poprzedni rok należy złożyć do 31 stycznia. Obowiązek powtarza się corocznie, aż do momentu całkowitego usunięcia azbestu z nieruchomości. Za lekceważenie tego obowiązku mogą grozić dotkliwe kary finansowe naliczane na podstawie przepisów środowiskowych.
Ocena stanu i stopnie pilności
Samo zgłoszenie nie wystarczy – trzeba jeszcze wiedzieć, czy dany dach lub elewacja nadają się do dalszego użytkowania. Do tego służy formularz „Ocena stanu i możliwości bezpiecznego użytkowania wyrobów zawierających azbest”.
Na jego podstawie wyroby klasyfikuje się według tzw. stopni pilności:
- Stopień pilności I – wyrób jest w złym stanie, kruszy się, jest uszkodzony; konieczne jest pilne usunięcie lub skuteczne zabezpieczenie.
- Stopień pilności II – stan pogorszony, ale bez natychmiastowego zagrożenia; wymagana jest powtórna ocena w ciągu 1 roku.
- Stopień pilności III – wyrób jest w stosunkowo dobrym stanie; ponowną ocenę wykonuje się w ciągu 5 lat.
Wyniki oceny warto przechowywać razem z dokumentacją budynku (w przypadku obiektów z książką obiektu – dołączyć do tej książki). Na ich podstawie uzupełnia się coroczną informację o azbeście i planuje terminy ewentualnej wymiany pokrycia.
Kiedy azbest trzeba usunąć?
Przepisy dopuszczają dalsze użytkowanie wyrobów azbestowych, jeśli ich stan na to pozwala. Jednak z biegiem lat większość dachów z eternitu i innych elementów coraz bardziej się zużywa – pojawiają się pęknięcia, mchy, uszkodzenia mechaniczne.
Jeżeli ocena stanu wskazuje I stopień pilności, właściciel ma obowiązek możliwie szybko zorganizować usunięcie lub solidne zabezpieczenie wyrobu. W przypadku II i III stopnia pilności można poczekać, ale przy każdej kolejnej ocenie może się okazać, że stan się pogorszył.
W praktyce o momencie wymiany decyduje połączenie kilku czynników: wynik oceny, planowany remont dachu lub elewacji oraz dostępność programów dofinansowania z gminy, powiatu czy funduszy ochrony środowiska.
Usuwanie azbestu: kto i co musi zgłosić?
Najważniejsza zasada: właściciel nie powinien sam demontować azbestu. To nie tylko niebezpieczne dla zdrowia, ale i sprzeczne z zasadami bezpiecznego postępowania z tym materiałem. Usuwanie wyrobów zawierających azbest powinny prowadzić wyłącznie wyspecjalizowane firmy, które mają odpowiednie uprawnienia, przeszkolonych pracowników i sprzęt.
Przed rozpoczęciem robót pojawiają się dwa rodzaje zgłoszeń:
- Obowiązki wykonawcy
Firma usuwająca azbest ma obowiązek co najmniej 7 dni przed rozpoczęciem prac zgłosić zamiar prowadzenia robót polegających na zabezpieczaniu lub usuwaniu wyrobów zawierających azbest do trzech instytucji:- właściwego okręgowego inspektora pracy,
- właściwego organu nadzoru budowlanego,
- właściwego państwowego inspektora sanitarnego.
- Obowiązki właściciela / zarządcy
W zależności od zakresu planowanych robót (np. wymiana całego dachu), konieczne może być zgłoszenie robót budowlanych lub uzyskanie pozwolenia na budowę/rozbiórkę zgodnie z Prawem budowlanym. Warto skontaktować się z wydziałem architektury w starostwie lub urzędzie miasta i upewnić się, jaka procedura dotyczy danego przypadku.
Rolą właściciela jest wybrać firmę, która nie tylko prawidłowo zdemontuje azbest, ale także zapewni jego bezpieczne opakowanie, transport i przekazanie na odpowiednie składowisko.
Co dzieje się z odpadami azbestowymi?
Zdemontowane płyty, rury czy inne wyroby zawierające azbest stają się odpadami niebezpiecznymi (kod 17 06 05* – materiały budowlane zawierające azbest). Takie odpady muszą być szczelnie zapakowane, oznakowane i przewiezione na specjalne składowiska przystosowane do ich przyjmowania.
W przypadku firm obowiązek potwierdzenia przekazania odpadów realizuje się w systemie BDO, ale nawet jako osoba fizyczna warto dopilnować, by wykonawca przekazał dokumenty potwierdzające przekazanie azbestu na składowisko. To dowód, że materiał został unieszkodliwiony zgodnie z prawem.
Wiele gmin prowadzi programy dopłat, w ramach których pokrywają część lub całość kosztów demontażu, transportu i unieszkodliwienia. Zwykle trzeba złożyć wniosek przed rozpoczęciem prac i dołączyć wymagane załączniki.
Podsumowanie
Posiadanie azbestu w budynku nie jest przestępstwem, ale ignorowanie obowiązków z nim związanych już może mieć poważne konsekwencje – zarówno zdrowotne, jak i finansowe. Właściciel nieruchomości powinien wiedzieć, gdzie w jego budynku znajduje się azbest, regularnie oceniać jego stan, co roku składać wymaganą informację do gminy lub marszałka, a przy usuwaniu korzystać wyłącznie z usług wyspecjalizowanych firm.
Przepisy potrafią się zmieniać, dlatego przed konkretnymi działaniami warto zajrzeć na stronę swojej gminy lub skonsultować się ze specjalistą. Jedno jest pewne: im wcześniej zaplanujesz pozbycie się azbestu z budynku, tym bezpieczniejszy będzie dom – dla mieszkańców i dla Twojego spokoju.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej – przed podjęciem decyzji warto sprawdzić aktualne przepisy lub skontaktować się ze swoim urzędem gminy.